კონსტანტინოპოლის პატრიარქების სააპელაციო უფლების პრაქტიკა

300px-Карташев_Антон_Владимирович-1კონსტანტინოპოლის პატრიარქების სააპელაციო უფლების პრაქტიკა

ავტორი: ანტონ კარტაშევი (Антон КАРТАШЁВ)

ვარშავა
სინოდის ტიპოგრაფია
1936

შესავალი

სრულიად რუსეთის ეკლესიის უწინდელი შემადგენლობის გარე გაყოფისა და შიდა დარღვევის შედეგად, აღმოსავლეთში ტრადიციულად, ბევრად უფრო თვალსაჩინო გახდა მსოფლიო პატრიარქის პირველობა. მართლმადიდებელი ქვეყნებისა და ხალხების საერთაშორისო ანტაგონიზმებმა, ნაციონალური ვნების ელფერით, კონსტანტინოპოლის კათედრის ავტორიტეტის საკითხი გაართულა და სლავურ ეკლესიებში წარმოშვა ცნობილი ტენდენცია მაქსიმალურად შეემცირებინათ კონსტანტინოპოლის გავლენა. ამასთან, ჩვენს დროში დგას გადაუდებელი საკითხი, რომ მთელი მართლმადიდებლობის საქმიანობამ ორგანიზებული, კოორდინირებული სახე მიიღოს როგორც გარე ეკლესიათაშორის სარბიელზე, ისე მის შიგნით მომწიფებული საკითხების გადასაწყვეტად. ამასთან, ჩვენი აღმოსავლეთის მიერ მემკვიდრეობით ბოძებული ისტორიული პრაქტიკის, კონსტანტინოპოლური ცენტრის ერთგვარი პირველობის, გამოყენებისთვის თავის არიდება სრულიად შეუძლებელია. საჭიროა მისი შესწავლა, გათვალისწინება და ჩვენი ეკლესიების ახალი მოდუს ვივენდი -ს კრებითი კონტაქტების, ურთიერთქმედებისა და ურთიერთდახმარების ფორმით მოწყობა. საჭიროა ახალი სამართლმადიდებლო კონსტიტუცია, რომელშიც ჩვენი ეკლესიების ავტოკეფალიური თვითმყოფადობა არ გამორიცხავდა, როგორც ახლა, მათ რეგულარულ, საქმიან ურთიერთობას.
სწორედ ამ პრაქტიკული მიზნით მოგვყავს, რუსულ ენაზე არსებულ ყველა ხელმისაწვდომ ლიტერატურაზე დაფუძნებით, ქვემოთ მოცემული ისტორიული ცნობა „მსოფლიო“ კათედრის სააპელაციო უპირატესობის შესახებ.
რადგანაც ეკლესიური აღმოსავლეთი არ მოექცა რომის პაპთა ძალაუფლების ქვეშ, მას მაინც არ შეეძლო პრაქტიკული, სასიცოცხლო პასუხი არ გაეცა მთელი ეკლესიის გარე რთული ორგანიზმის ერთგვარი ცენტრალიზების ნორმალურ მოთხოვნილებაზე. თავდაპირველად კონსტანტინოპოლში ეს ცენტრალიზაცია ხელში აიღო ახალმოქცეულმა იმპერატორმა კონსტანტინემ, ხოლო შემდეგ _ მისმა მემკვიდრეებმა. საიმპერატორო ძალაუფლებას არ შეეძლო მის ახლოს მდგომი დედაქალაქის მთავარეპისკოპოსი არ აემაღლებინა სრულიად იმპერიის = „მსოფლიო“ პრიმასამდე. ამგვარად შეიქმნა აღმოსავლეთის კანონიკურ სამართალში კონსტანტინოპოლის პატრიარქის პრივილეგია („პრონომია“), მიუხედავად იმისა, რომ მასში არ იყო პაპის დოგმატის მისტიკა და, მეორე მხრივ, მიუხედავად იმისა, რომ, აღმოსავლეთში ცალკეულ ადგილობრივ ეკლესიებში ავტოკეფალიზმის, დამოუკიდებლობის დაწყების ღრმა სიცოცხლისუნარიანობა არსებობდა.
ისტორიულ პროცესში კონსტანტინოპოლის კათედრის პრივილეგიებს ჰქონდა ტენდენციები და კონსტანტინოპოლისთვის აღმოსავლეთის თითქმის ყველა ადგილობრივი ეკლესიის პირდაპირ და სრულ დამორჩილებაში საკმაოდ მნიშვნელოვან წარმატებასაც მიაღწია. ადგილობრივ ეკლესიათა ავტოკეფალიის ამ მიუღებლობას ან შთანთქმას „მსოფლიო“ საპატრიარქოს ავტორიტეტის განვითარებასა და განმტკიცებაზე საპირისპირო ზეგავლენაც ჰქონდა. კერძოდ: მისი პრივილეგიებისადმი მტრობასა და მისი მხარდაჭერის სურვილის არქონას წარმოშობდა. აქედან მოდის კონსტანტინოპოლის კათედრის პირველობასთან ადგილობრივი დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლა, აქედან მოდის, სურვილის არქონის მიუხედავად, მხოლოდ უკიდურესი საჭიროების დროს, ცარიაგრადის ავტორიტეტისადმი მიმართვა. საეკლესიო აღმოსავლეთში თავად კონსტანტინოპოლის პირველობის ბუნებაში არსებული ამ შინაგანი წინააღმდეგობებით აიხსნება ის ფაქტი, რომ თუმცა, მაგალითად, კონსტანტინოპოლის მთავარეპისკოპოსის სააპელაციო უფლება, რომელიც დასავლეთში პაპის ჩვეული უფლების ანალოგიურია, კანონიკურად უეჭველია, ისტორიამ კონსტანტინოპოლის სააპელაციო სასამართლოს ავტოკეფალიური, მისგან დამოუკიდებელი, ეკლესიებისადმი მიმართების არცთუ ბევრი მაგალითი შემოგვინახა. თავისთავად იგულისხმება, რომ კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს ფართო საზღვრებში არსებული სააპელაციო სასამართლო, რომელიც თავის თავში ბევრ ნაციონალურ ეკლესიას (ბულგარეთის, სერბეთის, ვალაქიის , რუსეთის) მოიცავდა, ყოველდღიურ და ჩვეულებრივ საქმედ გვევლინებოდა, ისევე როგორც ცალკეული ადგილობრივი ეკლესიების შიდა მარეგულირებელი ფუნქცია, და, მაგალითად, 1448 წლამდე რუსეთის ეკლესიის მთელი ისტორია, მასში კონსტანტინოპოლის პატრიარქის პირდაპირ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი უფლების პრაქტიკის უწყვეტი ილუსტრაციაა. მაგრამ ამ სააპელაციო პრაქტიკების ურიცხვ რეგულარულ შემთხვევაზე როდი გვექნება აქ საუბარი, არამედ მხოლოდ ექსტრაორდინარულ შემთხვევებზე, რომლებიც კონსტანტინოპოლის კათედრის „მსოფლიო“ ავტორიტეტს წარმოაჩენს, როდესაც მისი სამართალი და უფლება მასზე დაუქვემდებარებელ, ავტოკეფალიურ ეკლესიებზე ვრცელდებოდა, რომლებიც ნებსით თუ უნებლიეთ მის ავტორიტეტს მიმართავდნენ. და ეს შემთხვევები, თუკი შეუფარდებლად ვიტყვით, მრავლად შემორჩა ისტორიულ მეხსიერებას, და მრავალი ჯერ კიდევ არ ამოღებულა არქივებიდან.
ავიღოთ საყოველთაოდ ცნობილი, მეცნიერულად დადგენილი, რუსულ სამეცნიერო ლიტერატურაში ყველასთვის ადვილად ხელმისაწვდომი შემთხვევები.

ქალკედონის კრებამდელი პირველსაწყისი პერიოდი (451 წ.)

1. არიანელების ძალმომრეობის პერიოდში, იმპერატორების კონსტანტისა (337-351) და ვალენტის (364-378) დროს, ჯერ კიდევ უახლოეს წარსულში არარსებული ბიზანტიის პატარა კათედრის, ახლა დედაქალაქის, კონსტანტინოპოლის საეკლესიო-პოლიტიკური პირველობა მთელი სიცხადით გამოაშკარავდა. 381 წელს II მსოფლიო კრებამ მე-2 კანონით უკვე მზა ფაქტი, რომის შემდეგ კონსტანტინოპოლის კათედრის პატივის პირველობა, მხოლოდ დააფიქსირა. აღმოსავლეთის ყველა მხრიდან კლირიკოსები ბრალდებებითა და შუამდგომლობებით იმპერატორებთან მიისწრაფოდნენ, ხოლო იმპერატორები ამ საქმეებს განსასჯელად დედაქალაქის ეპისკოპოსებს გადასცემდნენ, რომელთა გარშემოც საეპისკოპოსო საბჭო ჩამოყალიბდა ფორმით _ συνοδοι ενδημουσαι . თავდაპირველად ამგვარად წარმოიშვა კონსტანტინოპოლის ეპისკოპოსის სამართლებრივ-სააპელაციო ძალაუფლება და პრაქტიკა, ამის შემდეგ — კონსტანტინოპოლის ფართო საზღვრების ადმინისტრაციული ძალაუფლება, რომელიც სხვა დიოცეზებსაც (ოლქებს) სწვდებოდა, ძალაუფლება „მთელი საიმპერიო-მსოფლიო“ თვისებებით. მისი განხორციელების უშუალო საფუძველს წარმოადგენდა დავალება, რომელიც 381 წელს II მსოფლიო კრებამ მისცა „მართლმადიდებლობის სვეტების“ ჯგუფს (ამფილოქე იკონიელს, ელადი კესარიელს, გრიგოლ ნოსელს და სხვებს) ნექტარიოს კონსტანტინოპოლელის ხელმძღვანელობით – მთელ აღმოსავლეთში აღედგინათ ნიკეის მრწამსი. მართლმადიდებელ ეპისკოპოსთა ეს წრე სრულიად იყო ორიენტირებული თავის მფარველზე, იმპერატორ თეოდოსი დიდზე, და მეგობარზე – მთავარეპისკოპოს ნექტარიოსზე. აი, აქ კონკრეტულად მოინიშნა და ჩამოყალიბდა კონსტანტინოპოლის ეპისკოპოსის პირდაპირი და ყოველმხრივი ძალაუფლება მეზობელ: თრაკიის (ევროპის მხრიდან), პონტოსა და ასიის (მცირე აზიაში) — დიოცეზებზე. წმიდა გრიგოლ ღვთისმეტყველის მიმოწერიდან ვიგებთ, რომ 381 წლის კონსტანტინოპოლის კრების დავალების აღსრულებისას, ეკლესიის საქმეებსა და პონტოსა და კაბადოკიის დიოცეზებზე ზრუნვისას, ის თითქოსდა ვერ ამჩნევს იქაურ ეპისკოპოს-მეთაურებს, არამედ ყველაფრის შესახებ კონსტანტინოპოლში ნექტარიოსს მოახსენებს.
დაბოლოს, ამავდროულად ვხედავთ ნამდვილი აპელაციის ნიმუშსაც ანტიოქიის სედის აპოსტალიცაე -ს საზღვრებიდან კონსტანტინოპოლის კათედრისადმი. ნექტარიოსს ბოსტრიის კათედრის გამო მოდავე არაბეთის ეპისკოპოსები ვაღადი და აღაპი აპელაციით მიმართავენ. თუმცა ნექტარიოსმა საკითხი დიქტატორულად არ გადაწყვიტა, არამედ 394 წელს საერო ხელისუფლების მიერ კონსტანტინოპოლში მოწვეული (VII ადგილობრივი) კრებით ისარგებლა. მასზე საკითხი გადაწყდა ალექსანდრიის ეპისკოპოს თეოფილესა და თავად ანტიოქიელი ფლაბიანეს მონაწილეობით, ოღონდ ნექტარიოსის ხელმძღვანელობით.
2. II მსოფლიო კრებიდან ორი ათეული წლის შემდეგ დედაქალაქის ეპისკოპოსის მდგომარეობამ იმდენად უბიძგა მას საკუთარი ეპარქიის საზღვრებს გარეთ ფართო აქტიურობისკენ, რომ ყოველგვარი ძალაუფლებისმოყვარეობისგან თავისუფალი წმიდა იოანე ოქროპირი თავს ვალდებულად მიიჩნევდა, ჩვეულებად ქცეული თავისი „მსოფლიო“ კათედრის სააპელაციო უფლებით თამამად ესარგებლა. თუმცა ამან სხვა პატივმოყვარენი კიდევ უფრო განარისხა, რის გამოც იოანე ოქროპირი უსამართლო მტრულ განსჯას, გადასახლების ტანჯვასა და უდროო სიკვდილს დაექვემდებარა. მაგრამ განსჯიდა და მართავდა, როგორც ძალაუფლების მქონე.
399 წელს იოანე ოქროპირს საჩივრით მიმართა ვალენტინოპოლის ეპისკოპოსმა ევსევიმ თავისი ეგზარქოსის ეფესელი ანტონინესა და ასიის დიოცეზის სხვა ექვსი ეპისკოპოსის წინააღმდეგ სიმონიისა და სხვა კანონიკური და სისხლის სამართლებრივი დანაშაულებების ბრალდებით. საქმის მსვლელობის მეორე წელს ეფესოს სასულიერო დასი და ზოგიერთი ასიელი ეპისკოპოსი წმიდა იოანე ოქროპირს პირდაპირ თხოვნით მიმართავენ, რომ პირადად მივიდეს მათთან და წესრიგი დაამყაროს: „წმიდაო მამაო, – სწერდნენ აპელანტები, – მრავალი წელია ყოველგვარი დადგენილებებისა და სამართლის წინააღმდეგ გვმართავენ; გთხოვთ, მობრძანდე ჩვენთან, რათა შენი დახმარებით ეფესოს ეკლესია უფლისთვის მეტად სათნო შეიქნას“. 401 წელს იოანე ოქროპირი ეფესოში ჩავიდა, კრება მოიწვია, მოწმეებს მოუსმინა და დამნაშავეები განსაჯა. ეგზარქოს ანტონინესთან ერთად 15-მდე ეპისკოპოსი ჩამოაცილა და ახალი პირებით შეცვალა.
3. გზად წმიდა იოანე ოქროპირმა ნიკომიდიაში (პონტოს დიოცეზი) გადააყენა ეგზარქოსი გერონტი, რის შესახებაც მას წმიდა ამბროსი მედიოლანელმა სთხოვა, რომელიც ჯერ კიდევ ნექტარიოსს სწერდა გერონტის პიროვნების არაკანონიკურობის შესახებ.
4. იოანე ოქროპირი ასევე გამოეხმაურა მისთვის კარგად ცნობილ იერარქიულ დავას ანტიოქიაში და მის შეჩერებას შეუწყო ხელი. მისადმი მიმართულ ცნობებსა და მიმართვებს პალესტინიდან, ფინიკიიდან, სირიიდან გამოეხმაურა როგორც საეკლესიო საქმეთა გამო „მსოფლიო“ პასუხისმგებლობის მქონე. უარი არ უთქვამს, გარკვეული პირობებით ალექსანდრიის კათედრის საქმეზეც მიეღო აპელაცია.
5. ნიტრიის შევიწროებული მონაზვნები, მეტსახელად „გრძელი ძმები“, თავიანთი წინამძღვრებით, ძმებით, ალექსანდრიის მღვდელმთავრის თეოფილეს თვითნებობის შესახებ აპელაციით გამოცხადნენ იოანე ოქროპირთან. იმპერატორმა მოისურვა, საქმე იოანე ოქროპირის, როგორც დედაქალაქის ეპისკოპოსის, თავმჯდომარეობით კრებსითად განხილულიყო. კონსტანტინოპოლის იერარქის ეს უფლება, ოღონდ უკვე მისი მტრების მთელი კოალიციის, თავმოყვარე თეოფილეს წინამძღოლობით, რთული ინტრიგების წყალობით დამახინჯებულ იქნა იოანე ოქროპირის სასამართლოზე.
6. იოანე ოქროპირის უახლოეს მემკვიდრეთაგან ერთი, ატიკოსი (405-425), ენერგიულად აგრძელებდა თავისი „მსოფლიო“ ავტორიტეტის განმტკიცებასა და გაფართოებას. ის უკვე პონტოს, ასიისა და თრაკიის დიოცეზებს, როგორც მასზე დაქვემდებარებულებს, სრულად განკარგავდა. მან პირველმა განავრცო თავისი საეკლესიო ძალაუფლება ილირიკიაზეც (ე.ი. დაკიაზე, მიზიაზე, დარდანიაზე, მაკედონიაზე, თესალიაზე, ეპირზე, აქაიაზე) და კრეტაზე, რომელიც ჯერ კიდევ რომაელ პირველ იერარქს ეკუთვნოდა, მაშინ როდესაც თეოდოსი დიდმა ილირიკია იმპერიის აღმოსავლეთ ნახევარს მიაწერა.
ეპისკოპოს პერიგენეს მიერ კორინთოს კათედრის დაკავების კანონიერების შესახებ დავისას ილირიკიის ეპისკოპოსთა ნაწილი უკმაყოფილო დარჩა პაპ ბონიფაციუს I-ის მსჯავრით და აპელაციით კონსტანტინოპოლის მთავარეპისკოპოს ატიკოსს მიმართა. ატიკოსი აპელანტების მხარეს დადგა და იმპერატორ თეოდოსი II-ს ედიქტი გამოსთხოვა, რომელშიც ეპისკოპოს პერიგენეს საქმეზე ფაქტობრივად კონსტანტინოპოლის იერარქის განაჩენი მტკიცდებოდა და დგინდებოდა კანონი, რომ საჭოჭმანო შემთხვევებში ილირიკიის ეპისკოპატს რჩევისთვის კონსტანტინოპოლის წარმომადგენლისთვის მიემართა, „ქალაქისთვის, რომელიც ძველი რომის პრეროგატივებით სარგებლობს“, და შემდეგ საქმე თავის კრებაზე გადაეწყვიტა. ატიკოსმა ვერ მოახერხა ძალაუფლება კიდევ უფრო განემტკიცებინა ილირიკიაში. მაგრამ ეს მოგვიანებით, ხატმებრძოლეობის დროს, განხორციელდა.
7. ატიკოსმა ასევე ფრიგიის ეპისკოპოსთა აგაპეტოსისა და თეოდოსის საქმეებს გადახედა და გადაწყვიტა.

8. ნესტორმა (428-431) დოგმატურ სწავლებაზე წაიფორხილა, მაგრამ მართვასა და საეკლესიო სასამართლოზე, როგორც მთელი იმპერიის ეპისკოპატის თავმჯდომარე (προεδρια της οικουμενης πασης – ნეტარი თეოდორიტეს ფორმულა), იმპერატორის მხარდაჭერით მოქმედებდა. მან ალექსანდრიელ კლირიკოსთა საჩივარი მიიღო მათი მღვდელმთავრის წმიდა კირილეს წინააღმდეგ, რითაც მან ამ უკანასკნელთან მტრობა გაამძაფრა.

9. პროკლე კონსტანტინოპოლელმა (444-446) უკვე უბრალოდ დაიმორჩილა თრაკიის, ასიისა და პონტოს დიოცეზები, ხოლო ეფესოს, კესარია-კაბადოკიისა და ანკირიის ეპისკოპოსები თავად აკურთხა. ილირიკიის ზოგიერთი ეპისკოპოსი პროკლეს დროს კვლავ ცდილობდა პაპისგან კონსტანტინოპოლის ძალაუფლების ქვეშ გადასვლას. კონსტანტინოპოლის მთავარეპისკოპოსის ძალაუფლება განუხრელად ფართოვდებოდა.
სპარსეთის ეპისკოპოსმა ათანასემ ანტიოქიის ოლქიდან აპელაციით მიმართა პროკლეს. ეს საქმე განიხილა კონსტანტინოპოლის συνοδος ενδημουσα-მ და გადაწყვეტილება, თხოვნით ხელახლა გადაესინჯა ათანასეს საქმე, დომნა ანტიოქიელს ეცნობა (444 წ.).

10. როდესაც კომიტი ირინეოსი, ორცოლიანობის მიუხედავად, დასავლეთის დიოცეზის (ანტიოქიის) ეპისკოპატის მიერ ტვიროსის კათედრაზე იქნა აღყვანილი, ანტიოქიელებმა ამ დადგენილების დასამტკიცებლად საქმე პროკლე კონსტანტინოპოლელთან გაგზავნეს და მხოლოდ ამის შემდეგ დამშვიდნენ.

11. პროკლეს მემკვიდრე ფლაბიანემ (446-449) თავის συνοδος ενδημουσα-ში მცირე აზიის ეპისკოპოსთა და მიტროპოლიტთა არაერთი საქმე გადაწყვიტა. მაგრამ ფლაბიანე კონსტანტინოპოლელთან ედესელ კლირიკოსთა აპელაცია შემოვიდა, რომლებიც უკმაყოფილონი იყვნენ თავიანთი ეგზარქოსის – დომნე ანტიოქიელის გადაწყვეტილებით ედესის ეპისკოპოსის, ცნობილი იბას, ცრუერესების საკითხში. განსაკუთრებულმა კომისიამ საქმის განხილვა დაასრულა „მთავარეპისკოპოს ფლაბიანესა და ღვთივხსნილი იმპერატორის ბრძანებით“, რომელიც შემდეგ ქალკედონში მსოფლიო კრებას წარედგინა. თავად ანტიოქიის ეგზარქოსი დომნა ფლაბიანე კონსტანტინოპოლელს დიოსკორე ალექსანდრიელის უსამართლობისგან დასაცავად მიმართავს.

12. ფლაბიანეს მემკვიდრეს, ანატოლის (449-458), ანტიოქიის ოლქიდან აპელაციით მიმართა ბერიტელმა ეპისკოპოსმა ევსტათემ ტვიროსის ეპისკოპოს ფოტიოსთან დავის გამო. ანატოლის კრებამ საქმე ევსტათის სასარგებლოდ გადაწყვიტა. უკმაყოფილო ფოტიოსმა აპელაციით მიმართა ქალკედონის მსოფლიო კრებას, სადაც საქმე საპირისპიროდ გადაწყდა.

ქალკედონის კრებიდან თურქეთის უღლამდე (1453 წ.)

ანატოლი IV-ის დროს ქალკედონის მსოფლიო კრებამ მიიღო მე-9, მე-18 და ყბადაღებული 28-ე კანონები, რომლებითაც კონსტანტინოპოლის კათედრას ფორმალურად დაუმტკიცდა სააპელაციო უფლება და სწორედ „სრულიადსაიმპერიო-მსოფლიო“ გაგებით.
ეს რომისთვის ესოდენ არასასიამოვნო „სრულიადსაიმპერიო“ სააპელაციო უფლება მთელი საეკლესიო მმართველობის ადმინისტრაციულ-საკანონმდებლო-სამართლებრივი სისტემის გაერთიანების ლოგიკური დასასრული იყო, რომლისკენაც კონსტანტინოპოლის საიმპერატორო ძალაუფლება მიისწრაფოდა. ყველაფრის თავში იმპერატორია, მარცხნივ _ მისი პრეფექტი პრეტორიუსი ანუ მისი ვიკარიუსი, ხოლო მარჯვნივ _ დედაქალაქის მთავარეპისკოპოსი. ორივენი სარგებლობენ სააპელაციო-სამართლებრივი პრივილეგიებით, რომლებიც მთელ იმპერიაში=მსოფლიოში=οικουμενη ვრცელდებოდა.

ქალკედონის შემდეგ კონსტანტინოპოლის იერარქის პრივილეგირებული მდგომარეობა ბიზანტიის იმპერიის ეკლესიაში არავითარ ეჭვს არ იწვევს, ავტომატურად მოქმედებს და გზადაგზა სულ ახალ-ახალი კანონმდებლობითი ფორმულებით მტკიცდება. მაგალითად, იუსტინიანეს კოდექსში კონსტანტინოპოლის ეკლესია იწოდება „ყველა სხვა ეკლესიის თავად“, რომის ეკლესიის მიმართ არცთუ წინასწარგანუზრახველი ორაზროვნებით. ამ პერიოდში საკუთრივ კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს გარე საზღვრები საგრძნობლად ფართოვდება, ასევე იზრდება ბერძნული აღმოსავლეთის ყველა სხვა ავტოკეფალიური კათედრის სივრცე და მნიშვნელობა. VII ს-ში კონსტანტინოპოლს დროებით ექვემდებარება სომხეთისა და საქართველოს ეკლესიების მართლმადიდებლური ნაწილები. დაწყებული VII ს-დან, განსაკუთრებით კი IX და X სს-ში, კონსტანტინოპოლის მიერ მისიონერულად იქმნება ახალი ფართო ეკლესიები: სერბეთის, ბულგარეთის, რუსეთის, ვლახეთის. ეს არის სრულიად ახალი საეკლესიო „იმპერია=οικουμενη=მსოფლიო“, მაშინ როდესაც ალექსანდრიის, ანტიოქიისა და იერუსალიმის კათედრები, ისლამის უღლისა და უცხოთა დამპყრობლობის გამო, სუსტდებიან და მცირდებიან.
ამის შესაბამისად, დროთა განმავლობაში ბიზანტიის კანონმდებლობაში კონსტანტინოპოლის პატრიარქის უპირატესობა განსაზღვრულად და გადაჭრით აისახება. იმპერატორ ბასილი მაკედონელის ეპანაგოგა (886 წ.) ღაღადებს: „კონსტანტინოპოლის საყდარი, დედაქალაქის მშვენება, უპირველესად იქნა აღიარებული კრებით დადგენილებებში, რომელთა მიხედვითაც, ღვთაებრივი კანონები ბრძანებენ, რომ სხვა კათედრებზე წარმოშობილი უთანხმოებები ეცნობოს და წარედგინოს ამ საყდრის სასამართლოს. თითოეულ პატრიარქს ყველა სამიტროპოლიტოსა და საეპისკოპოსოს, მონასტრებისა და ეკლესიების მეურვეობა და მზრუნველობა, აგრეთვე სასამართლოზე საქმეთა განხილვა და გადაწყვეტა მართებს; მაგრამ კონსტანტინოპოლის მეთაურს სხვა ეპარქიათა ფარგლებშიც ეკუთვნის… სხვა კათედრებში გამოწვეული უთანხმოებების განხილვა და გამოსწორება“. კანონთა კომენტატორები – არისტინე, ზონარა, ბალსამონი, ვლასტარი – კონსტანტინოპოლის პატრიარქების ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ უფლებას მთელი სიმძაფრით განმარტავდნენ. უკანასკნელი თავის სინტაგმაში (ტ. VI, 429) წერს: „კონსტანტინოპოლის მეთაურს უფლება ჰქონდა თვალყური ედევნებინა სხვა საყდრებზე წარმოშობილი უთანხმოებებისთვის, გამოესწორებინა ისინი და წარმოეთქვა საბოლოო განაჩენი – περας επιτιθεναι τοις χρισεσιν“.  მაგრამ გადავიდეთ ცალკეული სააპელაციო კაზუსების ნუსხაზე.

13. ანატოლის დროს ეგვიპტეში საუკუნოვანი მონოფიზიტური განხეთქილება დაიწყო. კონსტანტინოპოლის კათედრას მოუწია ალექსანდრიის კათედრა განესაჯა. მართლმადიდებელი ალექსანდრიელი კლირიკოსები მართლმადიდებელი ეპისკოპოსის პროტერიოსის შემდეგ კათედრის მიმტაცებელი მონოფიზიტი ტიმოთე ელურის გამო იმპერატორს საჩივრით მიმართავენ. იმპერატორმა ლევ I-მა საქმე განსასჯელად ანატოლის კრებაზე გადაუგზავნა. 458 წელს კრებამ ტიმოთე გაამტყუნა.

14. ანატოლის მემკვიდრემ გენადიმ ალექსანდრიის ეკლესიის ცხოვრების რეგულირება განაგრძო, ტიმოთეს ახალ გადასახლებასა და ალექსანდრიაში მართლმადიდებელი ტიმოთე სალოფაკიოლის გამორჩევას მიაღწია.

15. ანტიოქიაში მონოფიზიტურმა შფოთმა დევნილ მთავარეპისკოპოს მარტირის საბაბი მისცა კონსტანტინოპოლში გენადისთვის (458-471) მიემართა. გენადი მარტირის იმპერატორ ლევ I-თან შუამდგომლობდა და მარტირიმ თავისი კონკურენტის პეტრე მკაწვრელის წინააღმდეგ საიმპერატორო უფლებამოსილება მიიღო. მაგრამ პეტრე მკაწვრელი იმპერატორის მემკვიდრის ზენონის საიდუმლო პროტექციით სარგებლობდა; მაშინ მარტირიმ, რომელიც თავს გაცემულად გრძნობდა, გულისწყრომითა და სიძულვილით კათედრა ინტრიგანებს ჩაუგდო ხელში. მაგრამ გენადი დაჟინებით მოითხოვდა, იმპერატორ ლევს მაინც გაეძევებინა პეტრე მკაწვრელი და მის ნაცვლად კათედრაზე მართლმადიდებელი იულიანე დაესვა.

16. აკაკი კონსტანტინოპოლელს (471-479) ასიის დიოცეზის ეპისკოპოსები „სამეფო ქალაქ კონსტანტინოპოლის, ახალი რომის უწმინდესი ეკლესიის უწმინდეს და უნეტარეს პატრიარქს“ უწოდებენ. ცნობილი ლე კიენი (Oრიენს ჩჰრისტანუს, ტ. I, პ. 62) აცხადებს: „აკაკი იყო პირველი, ვინც კონსტანტინოპოლის საპატრიარქო, იმპერატორ ზენონის საერო ძალაუფლების თანამოქმედებით, ჭეშმარიტად და საკუთრივი მნიშვნელობით (ვერე ეტ პროპრიე) დაადგინა (ცონსტიტუერიტ)“. საუკუნეების განმავლობაში მიმდინარე დოგმატური შფოთის გამო კონსტანტინოპოლის ეპისკოპოსები იქცნენ მთელი აღმოსავლეთ ეკლესიის ნამდვილ პატრიარქებად, ვინაიდან დედაქალაქში ბრძოლა ძალაუფლებრივად წყდებოდა საიმპერატორო პოლიტიკითა და კონსტანტინოპოლის პატრიარქთა თანამონაწილეობით.

იმპერატორ ზენონის ტახტის მერყეობის წლებში პეტრე მკაწვრელი, როგორც მონოფიზიტური პარტიის მიერ დაყენებული კაცი, კვლავ ჩაიგდებს ხელში ანტიოქიის კათედრას, მაგრამ ზენონის ტახტზე დაბრუნების შემდეგ ანტიოქიის კრებამ ჩამოაგდო და მართლმადიდებელი სტეფანე II-ით შეცვალა. აკაკიმ, სტეფანესგან უწყების სიგელის მიღების შემდეგ, თავის 478 წლის συνοδος ενδημουσα-ზე ანტიოქიის კრების საქმიანობა დაამტკიცა.
მალევე იმპერატორმა ზენონმა ანტიოქიელებს თვით პირველი იერარქის არჩევის უფლება ჩამოართვა და აკაკის ანტიოქიაში კალანდიონის კონსტანტინოპოლში დადგინება უბრძანა. აკაკიმ არ დაამტკიცა ალექსანდრიელების გამორჩეული იოანე ტალაია და ალექსანდრიის კათედრაზე პეტრე მონგისი აღაზევა, რომელსაც სახელგანთქმული „ჰენეტიკონის“ (482 წ.) მიღებაზე შეუთანხმდა.

17. იმპერატორ ანასტასისა (491-518) და პატრიარქ მაკედონიოსის (496-511) დროს კონსტანტინოპოლში იერუსალიმის მთავარეპისკოპოსის (პატრიარქის) ილიას მიმართ მაიუმის მონასტრის მონოფიზიტი მონაზვნები, ცნობილი სევეროსის მეთაურობით, საჩივრით ჩამოვლენ. სააპელაციო ინსტანცია აქ განუყოფლად მოიაზრებოდა: იმპერატორისა და პატრიარქისა. რთულმა ინტრიგამ თვით პატრიარქ მაკედონიოსის ჩამოგდება გამოიწვია, ხოლო სევეროსმა ანტიოქიის კათედრა დაიკავა. მაგრამ ყველაფერი მონოფიზიტი იმპერატორის ანასტასის სიკვდილმა შეცვალა.
18. იმპერატორმა იუსტინე I-მა (518-527) პოლიტიკა მკვეთრად შეცვალა. პატრიარქმა იოანე II-მ (518-520) სევეროსი ანათემას გადასცა. იმპერატორმა გააძევა იგი და მის ადგილას ანტიოქიაში კონსტანტინოპოლის პატრიარქმა ეპიფანემ პირადად დანიშნა კონსტანტინოპოლელი პავლე.
19. იუსტინიანე დიდისა (527-563) და პატრიარქ მინას (536-552) დროს ალექსანდრიის პაპი თეოდოსი (ზომიერი მონოფიზიტი) კონსტანტინოპოლში ალექსანდრიის რადიკალი მონოფიზიტების, ეგრეთ წოდებული „გაიანიტების“, წინააღმდეგ საჩივლელად ჩავიდა. მაგრამ აქ ის თავად იქნა მხილებული მინას კრებაზე და კათედრას ჩამოაცილეს. მასზე, რომაელი და ანტიოქიელი აპოკრისიარების მონაწილეობით, მინამ ტაბენისის მონაზონი პავლე დაადგინა. ასევე, ძალაუფლებრივი აქტით, 572 წელს კონსტანტინოპოლის პატრიარქმა იოანე III სქოლასტიკოსმა ალექსანდრიის მთავარეპისკოპოსი იოანე IV დაადგინა, ანტიოქიის კათედრიდან ანასტასი განაყენა და ის გრიგოლით შეცვალა.
20. ეს გრიგოლი კონსტანტინოპოლის პატრიარქის იოანე IV მმარხველის (582-595) დროს, მისთვის წაყენებული ბრალდებისგან თავის გასამართლებლად, კონსტანტინოპოლში გამოცხადდება. კარის დიდი პროტექციის მიუხედავად, პატრიარქმა მასთან ურთიერთობაზე უარი განაცხადა და თავის კრებაზე განსაჯა.
VII ს-ის მე-2 მეოთხედის დადგომისას ისლამის ძალაუფლება გავრცელდა იერუსალიმის, ანტიოქიისა და ალექსანდრიის საპატრიარქოებზე. ეს უკანასკნელნი ბიზანტიის იმპერიის გარეთ ცხოვრობდნენ, არაბეთის ხალიფატებში, ფაქტობრივად კონსტანტინოპოლისგან დამოუკიდებელი ცხოვრებით, მაგრამ, მეორე მხრივ, ისინი იმდენად შემცირდნენ და დასუსტდნენ, რომ შედეგად, როდესაც დროებით ან ხანგრძლივად ერთიანდებოდნენ კონსტანტინოპოლთან (საპირისპირო დაპყრობებისას, ჯვაროსნების და ბოლოს თურქების მმართველობისას), მაშინ დედაქალაქის, კონსტანტინოპოლის, საპატრიარქოს საიმპერატორო უფროსობა მათზე უფრო მკვეთრად ვლინდებოდა.
ანტიოქიის პატრიარქები ჯერ კიდევ 611 წელს, სპარსელების მიერ ანტიოქიის დაპყრობის დროიდან, როგორც დევნილები, კონსტანტინოპოლში ცხოვრობდნენ და ირჩეოდნენ. ამიტომ, მაგალითად, ანტიოქიის პატრიარქი მაკარი 690 წელს კონსტანტინოპოლში VI მსოფლიო კრებაზე მონაწილეობდა და განსჯილ იქნა მონოთელიტობის გამო; მის ადგილას კონსტანტინოპოლის პატრიარქის გიორგის მიერ დადგენილ იქნა სიცილიელი მონაზონი თეოფანე. არაბებმა მხოლოდ 742 წელს მისცეს მართლმადიდებელ პატრიარქს ანტიოქიაში ყოფნის უფლება. როდესაც 970 წელს ნიკიფორე ფოკას დროს ანტიოქია კვლავ იმპერიას შეუერთდა, მისი პატრიარქები ისევ უცვლელად ირჩეოდნენ და დგინდებოდნენ კონსტანტინოპოლში. ჯვაროსნებთან (ბოემუნდთან, რომელმაც ანტიოქია აიღო 1098 წელს) მოლაპარაკების შედეგად იმპერატორმა ალექსი კომნენოსმა დაადგინა, რომ ანტიოქიის იერარქები კონსტანტინოპოლის ეკლესიის კლირიკოსთაგან ყოფილიყვნენ გამორჩეულნი და კონსტანტინოპოლის პატრიარქთა მიერ დადგენილნი. ეს შეთანხმებული მდგომარეობა ადრეც მტკიცდებოდა. ანტიოქიის პატრიარქები, ტიტულარულის ხარისხით, კონსტანტინოპოლის კათედრის სიახლოვეს 1263 წლამდე ცხოვრობდნენ, როდესაც თურქებმა ჯვაროსნებს ანტიოქია წაართვეს და მართლმადიდებელ პატრიარქებს თავ-თავიანთ კათედრებზე დაბრუნების ნება დართეს.
კონსტანტინოპოლის კათედრასთან მიმართებით ზოგადი მდგომარეობის ამგვარი დამცრობა იერუსალიმის პატრიარქებთანაც მოხდა. თავიდან (638 წელს) არაბებმა დაიპყრეს, ხოლო შემდეგ 1099 წელს ჯვაროსნებმა განდევნეს. მამლუქების მიერ იერუსალიმის დაბრუნებამდე (1186 წ.) იერუსალიმის, ისევე როგორც ანტიოქიის, პატრიარქები კოსტანტინოპოლის პატრიარქის კარზე ცხოვრობდნენ და მის მიერვე ხდებოდა მათი გამორჩევა და დადგინება. კონსტანტინოპოლის ძალაუფლების საზღვრებს გარეთ, პატარა ალექსანდრიის გარდა, საკუთრივ ავტოკეფალიური მართლმადიდებელი ეკლესიები იმ დროისთვის არ არსებობდნენ. ამიტომაც აპელაციათა შემთხვევები კონსტანტინოპოლის „გარედან“ ვერც იქნებოდა. ყველაფერი ფაქტობრივად, როგორც მისი შიდა საქმე, კონსტანტინოპოლის კათედრის სამართლებრივი კომპენტენციის „შიგნით“ მიმდინარეობდა.
ამ დროისთვის მთელ აღმოსავლეთში კონსტანტინოპოლის პატრიარქის პრივილეგირებული მდგომარეობა დასავლეთში პაპის მდგომარეობის ანალოგიურია, არაერთხელ ხდება დამოწმება კრებებით და არაერთხელ, მართალია არცთუ სიამოვნებით, _ აღიარება რომის მიერაც.
692 წელს ტრულის კრება „განსაზღვრავს“: დაე, ჰქონდეს კონსტანტინოპოლის კათედრას თანაბარი უპირატესობა (των ζσων απολαυειν προσβειων) ძველ რომთან ერთად, დაე, ამაღლდეს მასთან ერთად საეკლესიო საქმეებში, არის რა მეორე მის შემდეგ (δευτερον μετ εχεινον υπαρχοντα). თუ რაში მდგომარეობს აზრი და შინაარსი ამ „თანაბარი უპირატესობისა“, აღმოსავლეთის გაგებით, ნათელი ხდება სოფიის ტაძრის მე-10 ადგილობრივი კრების (879 წ.) I კანონიდან, სადაც დასავლეთის პაპის იოანე VIII-ის სამწყემსთავრო განკარგულება მთელი აღმოსავლეთის პატრიარქის ფოტის მიერ ქმედითად იქნა აღიარებული და პირიქით. და რომის კათედრას, მისი უპირატესობის ფარგლებში, ეკრძალება რაიმე ახლის შემოტანა, ე.ი. ეკლესიის ამ დიარქიაში წინსვლა, ამ ორი უფროსი იერარქის უმაღლესი ძალაუფლების გაორება. პაპები, რასაკვირველია, ამ თანასწორობას, რომელსაც მისმა ლეგატებმა მოაწერეს ხელი, არ აღიარებდნენ, არამედ ერთმპყრობელურ აბსოლუტიზმზე აცხადებდნენ პრეტენზიას. მაგრამ კონსტანტინოპოლის კათედრის მეორე ადგილისა და საეკლესიო სისტემაში პრივილეგირებული მდგომარეობის შესახებ თავდაპირველ ქალკედონამდელ წინააღმდეგობას ერთხელ და სამუდამოდ დაანებეს თავი.
მსოფლიო ეკლესიაში პაპისა და პატრიარქის დიარქიის (ორივეს მოხსენიებით ტიტულით „მსოფლიო“) შესახებ მეგობრული მოლაპარაკება უკანასკნელად სცადა 1024 წელს იმპერატორმა ბასილი II ბულგართმმუსვრელმა პაპ იოანე XIX-სთან ერთად პატრიარქ ევსტათის დროს, და იოანე XIX დათანხმდა შეთანხმებისთვის ხელი მოეწერა, მაგრამ მას ლათინიზმის კლიუნის იდეოლოგებმა, „უფრო მეტად პაპისტებმა, ვიდრე თავად პაპია“, ამის უფლება არ მისცეს.
როდესაც ჯვაროსნებმა კონსტანტინოპოლი დაიპყრეს (1204 წ.) და იქ ლათინური პატრიარქობა დააფუძნეს, პაპებმა კონსტანტინოპოლის კათედრის მეორე და პრივილეგირებული ადგილის შესახებ რომის ძველი წინააღმდეგობა დაივიწყეს და, გამოხატეს რა უდავო ისტორიული ფაქტი და კანონიკური უფლება, ეს ღირსება თავისი ლათინელი ორეულის კონსტანტინოპოლის პატრიარქის გამოყენებით 1215 წელს IV ლატერანის (XI მსოფლიო) კრების სადღესასწაულო კრებითი კანონით დაამტკიცეს: „განვაახლეთ რა პატრიარქთა კათედრების ძველი უპირატესობა, განვსაზღვრავთ, რომ რომის ეკლესიის შემდეგ კონსტანტინოპოლისამ დაიკავოს პირველი, ალექსანდრიისამ _ მეორე, ანტიოქიისამ _ მესამე და იერუსალიმისამ _ მეოთხე ადგილი, ამასთან, თითოეულმა თავისი ღირსება შეინარჩუნოს“. შესაბამისად, კონსტანტინოპოლელისთვის ტიტულით „მსოფლიო“. 1274 წლის ლიონისა და 1439 წლის ფლორენციის კრებებზე პაპებმა ამ ტიტულს და ამ პრივილეგიებს წინააღმდეგობის გარეშე მოაწერეს ხელი.

თურქული უღლიდან ჩვენს დრომდე

ბერძნული შუა საუკუნეები (1054-1453 წწ.) ჩვენთვის საინტერესო სააპელაციო კაზუსებით მწირია, რადგან ამ დროს კონსტანტინოპოლის საპატრიარქომ, მკაცრად რომ ითქვას, შთანთქა მთელი აღმოსავლური ეკლესია. და ამ დროის ყველა ურიცხვ აპელაციას ჩვეულებრივი შიდა საპატრიარქო სასამართლოს აქტების სახე ჰქონდა. მათით სავსეა, მაგალითად, ძველრუსული ეკლესიის ისტორია.
აპელაციის საბაბები გარედან, კონსტანტინოპოლისგან დამოუკიდებელი სხვა ავტოკეფალიური ეკლესიების მხრიდან, კვლავ გაჩნდება ბიზანტიური ეპოქის შემდეგ, აღმოსავლეთის ეკლესიათა უკვე თურქეთის სამწუხარო უღელქვეშ ახალი გაერთიანების დროს (1453 წ.). მაგრამ, მეორე მხრივ, ეს იყო თურქეთის ტყვეობისა და, ამასთან, ბერძენთა საეკლესიო დამოკიდებულებისგან მართლმადიდებელ ხალხთა თანდათანობითი განთავისუფლების ეპოქა. ისტორიის ამგვარი მიმდინარეობა სრულიად გამორიცხავდა სხვა აღმოსავლურ ეკლესიათა, ძირითადად უცხო ენაზე მოლაპარაკეთა, უმეტესი ნაწილის სურვილს ბერძენ პატრიარქებში უწინდელი ძეობრივი მიმნდობლობა ეძიათ. ამგვარად, წერილობითი სამართალი ცხოვრების პროცესში თავისთავად გარკვეულწილად ტრანსფორმირდა და პრაქტიკაში შედარებით იშვიათი გახდა, თუმცა უდავო კანონიკურობა მაინც შეინარჩუნა.
საყოველთაოდ ცნობილია ბერძნული სახელმწიფოს დაცემის შემდეგ კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს სახელმწიფოებრივ-სამართლებრივი მდგომარეობა ძველ ოტომანთა იმპერიაში. 1453 წლიდან გამქრალი ბერძენი იმპერატორის ადგილას პატრიარქი იქნა დადგენილი „მილეთ-ბაშის“ უფლებითა და ტიტულით მთელ „რუმ-მილეთზე“, ე.ი. მთელი ბერძენი ერის საერო ლიდერად, რომელიც ყველა მართლმადიდებელი ხალხი ერთობლიობას გულისხმობდა, ვალდებულებით _ მათი გასამართლება და მმართველობა ქრისტიანული კანონმდებლობით ეწარმოებინა, პასუხისმგებლობით _ პოლიტიკური ლოიალობა შეენარჩუნებინა. ამგვარი „ეთნარქი და ბასილევსი“, რომელიც მხოლოდ პირადად სულთნის მიერ განისჯებოდა, სხვა პატრიარქებთან შედარებით განუზომლად მაღლა იდგა ახალ სახელმწიფოში. ეს 1517 წელს გამოვლინდა, მაშინ, როდესაც ეგვიპტე, სირია და პალესტინა არაბებს ოტომანებმა წაართვეს და სამი სხვა საპატრიარქო ერთ სახელმწიფოში გაერთიანდა როგორც ერთიანი ქრისტიანული ერის „რუმ-მილეთის“ ნაწილები. კონსტანტინოპოლის საპატრიარქომ, „მილეთ-ბაშის“ ხარისხით, მაღალი პორტადან პირდაპირი უფლებამოსილება მიიღო ყოფილიყო სხვა საპატრიარქოების ნაციონალური მეთაური და ამ პატრიარქებსა და ხელისუფლებას შორის შუამავალი გამორჩევაში, მათი ბერათებით დამტკიცებასა და ყველა საქმეში, რომლებიც ხელისუფლების ნებართვასა და ბრძანებას საჭიროებდა, თვით პატრიარქის კონსტანტინოპოლში ჩასვლაც კი. ამ სახელმწიფოებრივი მონაპოვარის, დედაქალაქის საპატრიარქოს მიერ თითქოსდა სხვა ყველას შთანთქმის, ნიადაგზე კონსტანტინოპოლში ახალი პერიოდი იწყება. განსაკუთრებით ცნობილია XVIII ს-ში გამოჩენილი კონსტანტინოპოლელი პატრიარქის სამუელის სისტემური მცდელობა დაემყარებინა, ყოველ შემთხვევაში, ბერძნულ აღმოსავლეთში, ცენტრალური საეკლესიო ერთმმართველობა. მან გააუქმა ყოფილი სერბეთის, პეჩის საპატრიარქო (1766), ოქრიდის ავტოკეფალია (1768 წ.) და თავად გამოირჩია და დაადგინა პატრიარქები ანტიოქიისა და ალექსანდრიისთვის (1766 წელს). ამ მიმართულებით შემდგომი მცდელობები XIX ს-შიც გაგრძელდა.
ალექსანდრიის საპატრიარქო. თურქეთის მიერ ეგვიპტის დაპყრობით (1517 წ.) ალექსანდრიის პატრიარქები, კონსტანტინოპოლის პატრიარქების მეშვეობით, კონსტანტინოპოლში მყოფ ოტომანთა მმართველობაზე გახდნენ დამოკიდებულნი და უმეტესწილად ცხოვრობდნენ კიდეც კონსტანტინოპოლში. XVIII ს-ის ბოლოსკენ კონსტანტინოპოლის პატრიარქები ერთხანს მათ აღარც ადგენდნენ, არამედ კაიროში არსებულ შემცირებულ ეკლესიაში უბრალო არქიმანდრიტებს აგზავნიდნენ. XIX ს-ში ალექსანდრიის პატრიარქები კვლავ კონსტანტინოპოლის ფანარიოტების მიერ დგინდებოდნენ. მაგრამ ეგვიპტელი ბერძნები და არაბები თავიანთი კათედრის დამცრობის გამო წუხდებოდნენ და, რადგან სარგებლობდნენ მაშინდელი ეგვიპტის ხედივის მეჰმედ-ალის პირადი დიდებითა და მნიშვნელობით, კონსტანტინოპოლის მოძალადეობას ებრძოდნენ. კონსტანტინოპოლის მიერ დადგენილმა პატრიარქმა იეროთეოს I-მა (1825-1845 წწ.) მემკვიდრედ თავისი თანამოღვაწე არქიმანდრიტი, სახელად ასევე იეროთეოსი, დანიშნა, ხოლო კონსტანტინოპოლმა ალექსანდრიაში არტემი დაადგინა. მაგრამ ალექსანდრიის ეკლესიამ ბოიკოტი გამოუცხადა მას და ორი წლის შემდეგ არტემიმ უარი განაცხადა. მაშინ ალექსანდრიელებმა ზემოხსენებული იეროთეოს II (1847-1857 წწ.) აირჩიეს.
21. მისი სიკვდილის შემდეგ ალექსანდრიელები დაშოშმინდნენ და მსოფლიო პატრიარქს სთხოვეს, იეროთეოსის მემკვიდრე დაენიშნა. კონსტანტინოპოლიდან დანიშნულ იქნა თესალონიკის ყოფილი მიტროპოლიტი კალინიკე.

22. კალინიკეს მმართველობით (1858-1861) ალექსანდრიელები უკმაყოფილონი იყვნენ, აიძულეს უარი ეთქვა და როდესაც მისმა თანაშემწემ, არქიმანდრიტმა ევგენი დანკოსმა, თვითნებურად ჩაიგდო ძალაუფლება, კვლავ სთხოვეს კონსტანტინოპოლის კათედრას, ეს საცდური გაენადგურებინა და მათთვის ახალი პატრიარქი მოეცა. კონსტანტინოპოლმა მიავლინა კვიზიკიელი მიტროპოლიტი იაკობი.

23. ამ იაკობ II-მ (1861-65 წწ.) თავის წინააღმდეგ განაწყო რამდენიმე სამრევლო და დახმარების საძებნელად კონსტანტინოპოლში გაემგზავრა. 1865 წელს ის გზაში გარდაიცვალა.

24. ალექსანდრიის ეკლესიაში დაწყებული მრავალწლიანი პარტიული უთანხმოებები კონსტანტინოპოლის ავტორიტეტისადმი აპელაციების ახალ-ახალ საფუძველს იძლეოდა. ასე მაგალითად, პატრიარქად გამორჩეული თიბაიდელი მიტროპოლიტის ნიკანორის (1866-1867 წწ.) წინააღმდეგ პარტიული მოძრაობა დაიწყო ზემოხსენებულმა არქიმანდრიტმა ევგენი დანკოსმა და კონსტანტინოპოლისგან მიტროპოლიტ ნიკანორთან საქმეთა მმართველად („ეპიტროპომი“) დანიშვნასა და მის მომავალ მემკვიდრეობას – ადგილმონაცვლეობას (ποτοτηρησης) მიაღწია. ნიკანორის პარტიამ ის არ მიიღო და ეპიტროპომად ათონელი მონაზონი ნილოსი აირჩია, რომელიც პენტაპოლის კათედრაზე აღამაღლა. მაგრამ ამის წინააღმდეგ კონსტანტინოპოლის პატრიარქი გრიგოლ VI აღდგა.
გაჯიუტდნენ ალექსანდრიელებიც. დავები და დაყოფები გრძელდებოდა. ეგვიპტის ხელისუფლება მაღალ პორტას მიმართავს და სულთანი კონსტანტინოპოლის პატრიარქს თავისი კანდიდატის დანიშვნას უბრძანებს. ამრიგად, მსოფლიო კათედრის ძალაუფლებამ დავა დაასრულა. ალექსანდრიის კათედრაზე დადგენილ იქნა გამორჩეული იერარქი, უკვე მანამდე კონსტანტინოპოლის კათედრაზე მყოფი სოფრონ IV (1870-1899 წწ.).
ანტიოქიის საპატრიარქო. თურქეთის პერიოდში (XVI ს-დან) აქ პატრიარქების ადგილობრივი, კერძოდ, არაბ კლირიკოსთაგან, გამორჩევის ტრადიცია შენარჩუნდა, მაგრამ საეკლესიო კონსტანტინოპოლის ნება ყოველთვის, ასე ვთქვათ, ჩარევის ზღვარზე იყო. ცნობილმა პატრიარქმა მაკარიმ (1648-1672 წწ.), რომელიც რუსი პატრიარქის ნიკონის სასამართლოში მონაწილეობდა, თავისთან ახალგაზრდა მემკვიდრე, კირილეს 20 წლის ძმისწული, დაიტოვა. როდესაც კონსტანტინოპოლის პატრიარქის სინოდმა გაიგო ამის შესახებ, თავის მხრივ, ანტიოქიაში სხვა პატრიარქი – ნეოფიტე დაადგინა.
25. მაშინ კირილე განმარტებისთვის კონსტანტინოპოლის სინოდის წინაშე გაემგზავრა. მის პირად აპელაციას წარმატება მოჰყვა _ ის აღიარეს თავის ხარისხში, მაგრამ ნეოფიტე მის გვერდით ანტიოქიის პატრიარქის წოდებით დატოვეს. რასაკვირველია, ამან შემდგომი დავები წარმოშვა და ორხელისუფლებიანობის ახალი მცდელობების საცდურად იქცა.
26. ალეპოს მიტროპოლიის კლირიკოსებმა თავიანთ მღვდელმთავრად მონაზონ ათანასეს დადგენა მოისურვეს, რომელიც პატრიარქმა კირილემ უარყო. მაშინ მათ აპელაცია შეიტანეს მსოფლიოს პატრიარქის წინაშე, რომელმაც ათანასე მიტროპოლიტად დაადგინა, ხოლო კირილე გადააყენა. ამის შედეგად საპატრიარქო სავალალო და ძალიან მავნე დაპირისპირებებში აღმოჩნდა, რომლებიც ლათინურმა პროპაგანდამ ეგრეთ წოდებული სირიელი უნიატების წარმატებებისთვის გამოიყენა.
27. შფოთი გრძელდებოდა. ადგილობრივი მემატიანე გვამცნობს: „ალეპოელები თავიანთი ბოროტებითა და შეუპოვრობით ანტიოქიის პატრიარქ სილვესტრის (1724-1766 წწ.) წინააღმდეგ აღდგნენ და ბევრი ფული დახარჯეს, მის წინააღმდეგ მაღალ პორტაში სარჩელი შეიტანეს, და ამიტომაც გათავისუფლდნენ მისი დაქვემდებარებისგან“. ამგვარი სარჩელი მსოფლიო საპატრიარქოსადმი აპელაციის თანაბარძალოვანია, რადგან საქმე მიკუთვნების გზით კონსტანტინოპოლის პატრიარქის სინოდთან მივიდა. ამიტომ დასძენს მემატიანე: „ეს მოხდა კონსტანტინოპოლის პატრიარქის პაისისა და იერუსალიმელი ქრისანთეს მეშვეობით, რომელსაც სილვესტრი არ უყვარდა“.
პატრიარქ სილვესტრის გარდაცვალების შემდეგ (1766 წ.) მსოფლიო პატრიარქმა სამუელმა შფოთის შეწყვეტის საბაბით, ანტიოქიის სამწყსოსთან შეუთანხმებლად, კონსტანტინოპოლიდან მათ მზა პატრიარქი ფილიმონი გაუგზავნა. ფილიმონი არაბი იყო. მაგრამ 1767 წელს, მისი სიკვდილისთანავე, პატრიარქმა სამუელმა დამასკოში ახალი პატრიარქი – უკვე ბერძენი დანიელი გააგზავნა. და იმ დროიდან XIX ს-ის ბოლომდე ბერძნები ანტიოქიის კათედრას იკავებდნენ, ხოლო XIX ს-ის შუამდე კონსტანტინოპოლიდანვე ირჩეოდნენ.

28. ასევე, ჯერ კიდევ 1850 წელს, პატრიარქ მეთოდის გარდაცვალების შემდეგ, მსოფლიო პატრიარქისადმი ანტიოქიის კლირიკოსთა მიმართვის ფორმულა იუწყება, რომ ისინი „კონსტანტინოპოლის საპატრიარქო სინოდს ეხვეწებიან“ დაუნიშნონ პატრიარქი დედაქალაქის კლირიკოსთაგან.
მაგრამ შემდეგ მალევე დაიწყო ეროვნული არაბული ბრძოლა ყველა კათედრის დაუფლებისთვის, რომელიც 1899 წელს არაბთა გამარჯვებით, არაბი მელეთი დუმანის ანტიოქიის ტახტზე გამორჩევითა და დამტკიცებით დასრულდა.
არაბული განათლების განვითარების საქმეში არასაკმარისი გულმოდგინების გამო ანტიოქიის არაბი ეპისკოპატის მიერ ჩამოგდებულმა ანტიოქიის უკანასკნელმა ბერძენმა პატრიარქმა სპირიდონმა (1891-1897 წწ.) აპელაციით კონსტანტინოპოლის კათედრას მიმართა. და კონსტანტინოპოლი მოძველებული ბერძნული პრივილეგიებისთვის ორი წლის განმავლობაში უშედეგოდ იბრძოდა.

29. იერუსალიმის საპატრიარქო. პალესტინაში თურქეთის მმართველობის დამყარების შემდეგ იერუსალიმის პატრიარქებად არაბთა დამოუკიდებელი გამორჩევა დასრულდა. პატრიარქ დოროთე არაბის გარდაცვალების (1534 წ.) შემდეგ კონსტანტინოპოლმა იერუსალიმის კათედრაზე ბერძენი გერმანე გაიყვანა, მალევე კი მხოლოდ ბერძნები ირჩეოდნენ და დგინდებოდნენ. უფრო მეტიც, იერუსალიმის წარმომადგენლებმა კონსტანტინოპოლში მუდმივად დაიწყეს ცხოვრება, ასე რომ, ორასი წლის განმავლობაში იერუსალიმი იშვიათად ხედავდა თავის მღვდელმთავრებს. თურქეთის დედაქალაქში იერუსალიმის მეტოქი მათი რეზიდენცია გახდა, ხოლო თავად ისინი მსოფლიო პატრიარქის სინოდის ერთგვარ წევრებად იქცნენ. გასაკვირი არ არის, რომ კონსტანტინოპოლის პატრიარქები იერუსალიმის იერარქთა ისედაც შეზღუდული ავტოკეფალიური უფლების გაუქმებას ცდილობდნენ. კონსტანტინოპოლში მცხოვრებნი თავიანთ მემკვიდრეებს ირჩევდნენ. მსოფლიო პატრიარქ კონსტანცი I-ს (1830-1834 წწ.) მათთვის ამ უფლების ჩამორთმევაც სურდა. 1845 წელს იგივე სცადა გერმანე IV-მაც. მაგრამ ეს აცილებულ იქნა რუსული დიპლომატიის ზეწოლით: იერუსალიმში ადგილზე პატრიარქების არჩევის უფლება ამოქმედდა და მაშინ არჩეულმა პატრიარქმა კირილე II-მ (1845-1872 წწ.) თავის საკათედრო ქალაქ იერუსალიმში იერუსალიმის პატრიარქთა ნორმალური ცხოვრების წესი აღადგინა.
30. ბერძნულ-ბულგარული სქიზმის წარმოშობისას (1872 წ.) პატრიარქი კირილე II რადიკალ ელინისტებს დაშორდა. მაშინ წმიდა საფლავის საძმომ, მსოფლიო პატრიარქთან გაერთიანებით, ის კათედრიდან ჩამოაგდო.

31. მაგრამ იერუსალიმის საპატრიარქოს არაბულ პარტიას, რომლის მიმართაც პატრიარქი კირილე სიმპათიით იყო განწყობილი, არ სურდა მისი მემკვიდრის პროკოფის (1873-1876 წწ.) მიღება, თურქეთის ხელისუფლებაც და კონსტანტინოპოლის პატრიარქი იოაკიმ II-ც აპელაციებით დაბომბა და იმას მიაღწია, რომ პროკოფი იძულებული გახდა კათედრა დაეტოვებინა.

32. ჩვენი თანამედროვე პატრიარქი დამიანე (1897-1931 წწ.) თავისი მმართველობის დასაწყისში არაბებისადმი დამთმობლობის გამო თავისივე სინოდმა ჩამოაგდო, ამასთან, სინოდმა მისწერა მსოფლიოს და იქ პოვა მხარდაჭერა. დანიელი მხოლოდ 1909 წელს აღიარა კონსტანტინოპოლმა და მანაც მხოლოდ მაშინ დაიკავა მყარად თავისი ადგილი.

33. სინას სამთავარეპისკოპოსო. მისი იღუმენ-მთავარეპისკოპოსები, ჩვეულებრივ, სინას მთის საძმოს მიერ არჩევის შემდეგ იერუსალიმის პატრიარქების მიერ დგინდებიან. მაგრამ, აი, იღუმენ-მთავრეპისკოპოსმა კირილე ბიზანტიელმა (1859-1867 წწ.) არ მოისურვა კავშირი ჰქონოდა იერუსალიმის პატრიარქ კირილე II-სთან და დადგინებისთვის კონსტანტინოპოლის პატრიარქს მიმართა. ხოლო როდესაც ის მონასტრის თანხების არამართებულად ხარჯვაში დაადანაშაულეს, სამართლისთვის კვლავ კონსტანტინოპოლის პატრიარქს მიმართა. იერუსალიმთან ამ ძველისძველი კავშირის უგულებელყოფის გამო პატრიარქ კირილე II-მ კირილე ბიზანტიელი განსაჯა და ჩამოაგდო. მაგრამ ის მსოფლიო კათედრის მფარველობის ქვეშ აღმოჩნდა. თუმცაღა თურქეთის ხელისუფლებამ საქმე იერუსალიმის საპატრიარქოს სასარგებლოდ გადაწყვიტა და 1867 წელს იერუსალიმში ადგილობრივი კრებაც კი ჩატარდა, რომელმაც დაადგინა, რომ ავტოკეფალიურ ეკლესიათა შეხლა-შემოხლის შემთხვევაში ერთადერთი უცვლელი-უმაღლესი მსაჯული მსოფლიო კრება უნდა იყოს.
რადგან მსოფლიო კრებები ხშირად ვერ იმართება, ეს, უდავოდ, განყენებული კანონია, რომელიც ყოველდღიურ პრაქტიკაში არაფრით ეწინააღმდეგება იმას, რომ აპელაცია უახლოეს ავტორიტეტთან ეძებო, როგორადაც, სხვადასხვა უპირატესობის ერთობლიობის გამო, ჩვეულებრივ, კონსტანტინოპოლის კათედრა გვევლინება.
საგულისხმოა კაზუსების სერია უახლოესი წარსულიდან.

34. კვიპროსის ეკლესიამ, 1933 წელს ბრიტანეთის ხელისუფლების წინააღმდეგ ბერძენთა აჯანყებების შედეგად შერყეულმა, დახმარებისთვის კონსტანტინოპოლს მიმართა და მსოფლიო პატრიარქმა კვიპროსის ეკლესიასთან შუამდგომლობისთვის ინგლისში ილიოპოლისის მიტროპოლიტი გენადი გააგზავნა.
35. რუსეთის ეკლესია 1918 წელს ახალარჩეული პატრიარქის ტიხონის სახით მსოფლიო პატრიარქს უკანასკნელ წელს მასში მომხდარი უდიდესი ცვლილებების შესახებ აცნობებს, მწუხარებას გამოთქვამს საქართველოს საეგზარქოსოს უკანონო ფორმით გამიჯვნის შესახებ და პირველ ეტაპზე ამ საკითხში დადებით შეფასებასა და კონსტანტინოპოლის მხარდაჭერას იღებს.
36. როდესაც განმაახლებლური განხეთქილება მოხდა, 1922-23 წლებში საპატრიარქო ეკლესიამაც და განმაახლებლებმაც ერთნაირად შეიტანეს აპელაცია კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოში.

37. რუსეთის საბჭოს უკრაინული იერარქია მხარდაჭერას ასევე კონსტანტინოპოლში ეძებდა.
მსოფლიო პატრიარქს თავისი კანონიკური მდგომარეობის ლეგალიზაციისთვის მიმართეს ახალდაფუძნებულმა ეკლესიებმაც:
38. ფინეთის.
39. ესტონეთის.
40. პოლონეთის.
41. ჩეხოსლოვაკიის (ეპისკოპოსი საბათია).
42. კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს მხრიდან თავისი აღდგენილი ავტოკეფალიის აღიარების მოპოვებას ცდილობდა საქართველოს ეკლესიაც და მიიღო კიდეც.
43. მიმდინარე 1936 წელს ლატვიის ეკლესიამაც მოიპოვა თავისი ეპისკოპოსი კონსტანტინოპოლის პატრიარქის ეგზარქოსის, თიატირიის მიტროპოლიტ გერმანეს, მეშვეობით.
ზემოთ მოყვანილი მაგალითების სერია, რომელსაც ამომწურავი სისრულის პრეტენზია არ გააჩნია, ვფიქრობთ, საკმარისია იმისთვის, რომ აღმოსავლეთ მართლმადიდებლობაში კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს უპირატესი როლი ვაღიაროთ, არა მხოლოდ როგორც წარსულის არქეოლოგიური ფაქტი, არამედ როგორც ცოცხალი მოქმედი საწყისი. საკითხი ცალკეული ეროვნული ეკლესიების არანორმალური განყოფის გადასალახავად მხოლოდ მის სწორად განმარტებასა და გამოყენებაშია.

რუსულიდან თარგმნა
ქრისტიანული ფილოსოფიის მაგისტრმა,
არქიმანდრიტმა დიონისე გვიმრაძემ

Author Info

ირაკლი ჯინჯოლავა

No Comments

Post a Comment