სახელდებისათვის „ეკლესია“ და „ქრისტიანი” დიდი და წმიდა კრების დოკუმენტებში

Bildschirmfoto 2016-06-18 um 00.37.42

2016 წლის ივნისში, კრეტაზე გამართულმა წმინდა და დიდმა კრებამ საზოგადოების ნაწილში გაურკვევლობა გამოიწვია. მითქმა-მოთქმა მოჰყვა დოკუმენტს „მართლმადიდებელი ეკლესიის დამოკიდებულება დანარჩენ ქრისტიანულ სამყაროსთან“, გაჩნდა შეკითხვები წმინდა და დიდი კრების ენციკლიკის გარშემოც, რომლიც ამ დრომდე არ არის თარგმნილი ქართულად. ენციკლიკის ბერძნული ორიგინალი დაწერილია კათარევუსაზე, ანუ არა ყოველდღიურად სალაპარაკო ბერძნულით (ისევე როგორც ყველაფერი, რაც გამოდის ოფიციალური ეკლესიიდან გნებავთ დოკუმენტაციის, გნებავთ ქადაგების სახით), ენა არის ადვილად გასაგები და შედარებით მარტივი (მაგრამ არავითარ შემთხვევაში პრიმიტიული, ან გაუბრალოებული). ასევე, მარტივად გასაგებია ოფიციალური ინგლისური თარგმანი რომელიც ცხადია არის ზუსტი, რაც შედარებითაც მოწმდება და რამდენადაც ინგლისურიც კრების ერთერთი სამუშაო ენა გახლდათ შეუძლებელიც იყო, რომ თარგმანი ლეტერალური სიზუსტით არ შესრულებულიყო. ენციკლიკა შედგება პროლოგის, შვიდ დასათაურებულ თავად დაყოფილი ოცი პარაგრაფის (პარაგრაფების ნუმერაცია გრძელდება ერთიდან ოცამდე) და ეპილოგისაგან.


შევეცდებით თემატურად გაგაცნოთ ენციკლიკა მისი თავობრივი დაყოფის მიხედვით:

I. ეკლესია: სხეული ღვთისა, ხატი წმიდისა სამებისა (Ἡ Ἐκκλησία: Σῶμα Χριστοῦ, εἰκών τῆς Ἁγίας Τριάδος)
მოცემული თავი მოიცავს ხუთ პარაგრაფს, რომელთაგან პირველი 4 ზოგადია. მე-5 შედარებით მნიშვნელოვანი, ქვემორე წინადადება ითვალისწინებს საეპისკოპოსოების ამჟამინდელ მდგომარეობას, ახდენს მათ კონსერვაციას და გამორიცხავს რაიმე სიახლეს ამ მიმართულებით: „მართლმადიდებლური დიასპორა, რომელიც შედგება დადგენილი რეგიონების კანონიკურად აღიარებული ეპიკსოპოსებისგან, ყველა მათგანი განაგრძობს დაემორჩილოს მათ კანონიკურ იურისდიქციას, ანუ ვისაც ემორჩილებიან დღეს (ἀπαρτιζομένων ἐκ πάντων τῶν ἐν ἑκάστῃ ἐκ τῶν ὁρισθεισῶν περιοχῶν ὡς κανονικῶν ἀναγνωριζομένων ἐπισκόπων, οἵτινες ἐξακολουθοῦν νά ὑπάγωνται εἰς τάς κανονικάς δικαιοδοσίας, εἰς ἅς ὑπάγονται σήμερον)“ – ჩვენი მოკრძალებული აზრით, ეს წინადადება აგრეთვე ითვალისწინებს, რომ საეპისკოპოსებს ახალი „პატრონები“ არ გამოუჩნდეთ, მაგ. აფხაზეთში… და ა.შ.

ΙΙ. მისია ეკლესიისა სოფელსა ამას შინა (ანუ ეკლესიის მისია სამყაროში – Ἡ ἀποστολή τῆς Ἐκκλησίας ἐν τῷ κόσμῳ)
მოცემულ თავს შეადგენს მხოლოდ მე-6 პარაგრაფი, რომელში ფორმულირებული აზრიც კატეგორიულად გმობს და კრძალავს მართლმადიდებლების მეირ რაიმე ძალადობის გამოყენებას: „ამ განწყობით/სულისკვეთებით, მართლმადიდებელი მორწმუნეები ვალდებულნი არიან იყვნენ ქრისტეს მოციქულები ერში. მათი ეს მისია (ანუ მოციქულება – რედაქცია.) აღსრულებულ უნდა იქნას არა აგრესიით, არამედ თავისუფლებით, სიყვარულით და პატივისცემით თითოეული ინდივიდისა და ხალხის კულტურული იდენტობისადმი. ყველა მართლმადიდებელი ეკლესია ვალდებულია მონაწილეობა მიიღოს ამ მცდელობაში შესაბამისი პატივისცემით კანონიკური წესებისადმი (Ὑπό τό πνεῦμα αὐτό, οἱ ὀρθόδοξοι πιστοί εἶναι καί ὀφείλουν νά εἶναι ἀπόστολοι τοῦ Χριστοῦ ἐν τῷ κόσμῳ. Ἡ ἀποστολή αὐτή πρέπει νά ἐκπληροῦται ὄχι ἐπιθετικῶς, ἀλλ’ ἐλευθέρως, ἐν ἀγάπῃ καί ἐν σεβασμῷ πρός τήν πολιτιστικήν ταυτότητα ἀτόμων καί λαῶν. Εἰς τήν προσπάθειαν αὐτήν ὀφείλουν νά συμμετέχουν πᾶσαι αἱ Ὀρθόδοξοι Ἐκκλησίαι μέ τόν δέοντα σεβασμόν εἰς τήν κανονικήν τάξιν)“.

ΙΙI. ოჯახი – ქრისტეს ეკლესიისადმი სიყვარულის ხატი (Ἡ Οἰκογένεια – εἰκών τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ πρός τήν Ἐκκλησίαν)
მოცემული თავი მოიცავს მე-7 და მე-8 პარაგრაფებს. მე-7 პარაგრაფი შედგება სამი აბზაცისაგან: პირველი და მესამე ერთგვარი განსაზღვრებაა მისი და ეკლესიის დამოკიდებულებას „ახმოვანებს“, მეორე აბზაცში საუბარია ქორწინების როგორც საიდუმლოს თანამედროვე საზოგადოებაში „გაუფასურებაზე“ (და შესაბამისად, ოჯახის როგორც ინსტიტუციის დაკნინებასა და კრიზის მიზეზებზე). შერეულ ქორწინებაზე არაფერია ნათქვამი და შესაბამისად, ამ მხრივ ნაკლებად აქტუალურია. მე-8 პარაგრაფი არის ერთგვარი მიმართვა ბავშვებისადმი და ამავე პარაგრაფის მეორე აბზაცი, მიმართვა ახალგაზრდებისადმი (როგორც ეკლესიის „განსაკუთრებული“ წევრებისადმი) .

ΙV. ქრისტესმიერი განათლება (Ἡ κατά Χριστόν παιδεία)
მოიცავს მე-9 პარაგრაფს, რომლის მეორე აბზაცში არის ძალიან საინტერესო წინადადება/მოსაზრება: „ეკლესიის სამწყემსო/პასტორალური მზრუნველობის ცენტრშია განათლება, რომელიც მიმართულია/მოწოდებულია არამხოლოდ გონებრივი განვითარებისაკენ/განვითარებისთვის, არამედ ადამიანის, როგორც ფსიქოსომატური და სულიერი მთლიანობის შექმნისა და განვითარებისკენ, სამგანზომილებიანი პრინციპის (ტრიპტიქის) მიხედვით: ღმერთი, ადამიანი, სამყარო“ ( Εἰς τό κέντρον τῆς ποιμαντικῆς μερίμνης τῆς Ἐκκλησίας εὑρίσκεται μία παιδεία, ἡ ὁποία ἀποβλέπει ὄχι μόνον εἰς τήν νοητικήν καλλιέργειαν, ἀλλά καί εἰς τήν οἰκοδομήν καί τήν ἀνάπτυξιν τοῦ συνόλου ἀνθρώπου ὡς ψυχοσωματικῆς καί πνευματικῆς ὀντότητος, συμφώνως πρός τήν τρίπτυχον ἀρχήν Θεός, ἄνθρωπος, κόσμος)“.

V. ეკლესია თანამედროვე გამოწვევების წინაშე (Ἡ Ἐκκλησία ἐνώπιον τῶν συγχρόνων προκλήσεων)
მოცემული თავი მოიცავს მე-10-14 პარაგრაფებს, რომელებშიც საუბარია სეკულარიზაციის, როგორც იდეოლოგიის საშიშროებაზე, თანამედროვე ტექნოლოგიების განვითარების პირობებში სულიერი ცხოვრების რაიმე სხვა მეცნიერული მიღწევით ჩანაცვლების შეუძლებლობაზე, პარაგრაფი 12 მთლიანად ეხება ბიოეთიკის საკითხებს. მომდევნო პარაგრაფები კი მოკლედ მიმოიხილავენ თანამედროვე სამყაროში ასკეზის მნიშვნელობასა და ეკოლოგიურ პრობლემებს.

VI. ეკლესია გლობალიზაციის, ძალადობის უკიდურესი გამოვლინებებისა და ემიგრაციის წინაშე (Ἡ Ἐκκλησία ἐνώπιον τῆς παγκοσμιοποιήσεως, ἀκραίων φαινομένων βίας και τῆς μεταναστεύσεως)
მოცემული თავი მოიცავს მე-15-19 პარაგრაფებს რომლებშიც საუბარი ეხება სათაურში აღნიშნულ თანამედროვე გამოწვევებს. ზოგადად რჩება შთაბეჭდილება, რომ ეს არის თანამედროვეობის პრობლემებისა და გამოწვევების ერთგვარი „აღნუსხვა“ და აქ კონკრეტული პასუხი, ან პოზიცია თითქმის ვერც ერთ თემაზე/საკითხზე არ ფიქსირდება.

VII. ეკლესია: მოწმობა დიალოგში (Ἡ Ἐκκλησία: μαρτυρία ἐν διαλόγῳ) ბოლო, მე-7 თავს წარმოადგენს ასევე ბოლო მე-20 პარაგრაფი, რომელიც შეგვახსენებს თუ რაოდენ მნიშვნელოვანია სამოციქულო რწმენის განუხრელად და პრინციპულად დაცვის პირობებში ვიყოთ დიალოგში მათთან, ვინც ეკლესიის ერთობას არის მოწყვეტილი.
საბოლოო ჯამში წმინდა და დიდი კრების ენციკლიკა წარმოადგენს საეკლესიო ეპისტოლარული ჟანრის კლასიკურ ნიმუშს, რომელიც მკითხველს ყურადღებას ამახვილებინებს თანამედროვეობის ზოგიერთ მნიშვნელოვან პრობლემაზე და ამ პრობლემათა მოგვარებაში მართლმადიდებელი ეკლესიის როლზე, მისი, როგორც ჭეშმარიტი სარწმუნოების მცველის მოწმობაზე და ის მთლიანობაში თანხვდება მართლმადიდებელი ეკლესიის საუკუნოვან ტრადიციას.

მეორეს მხრივ, როგორც უკვე ვთქვით მითქმა-მოთქმის საგნად იქცა წმინდა და დიდი კრების დოკუმენტი და მისი სათაური „მართლმადიდებელი ეკლესიის დამოკიდებულება დანარჩენი ქრისტიანული სამყაროსადმი“. დოკუმენტი შედგება 24 პარაგრაფისგან, და მისი მთავარი თემა არის არამართლმადიდებელ ქრისტიანულ სამყაროსთან დიალოგი, რომელიც დოკუმენტის მიხედვით მართლმადიდებელი ეკლესიის მხრიდან უნდა ხორციელდებოდეს წმინდა მართლმადიდებელი ტრადიციის საფუძველზე, ამ ტრადიციის განუხრელი დაცვით, დოკუმენტი არამართლმადიდებლებს უწოდებს „ქრისტიანებს“ და აღნიშნავს, რომ სცნობს (აღიარებს) არამართლმადიდებელ ქრისტიანულ საკრებულოთა ისტორიულ სახელწოდებებს (Cf. პარ. 6).
რამდენად არის დოკუმენტის სახელი „მართლმადიდებელი ეკლესიის დამოკიდებულება დანარჩენი ქრისტიანული სამყაროსადმი“ მართლმადიდებელი ეკლესიის ტრადიციასთან თანხმობაში, ანუ რამდენად შეიძლება არამართლმადიდებლები იწოდებოდნენ ქრისტიანებად?
„მოციქულთა საქმიდან“ (11:26; 26:28) და პეტრეს I ეპისტოლედან (4:6) ვიცით, რომ მორწმუნეებს „ქრისტიანები“ პირველად ანტიოქიაში ეწოდათ. ამ ტერმინით პირველ ქრისტიანებს სურდათ ეთქვათ, რომ ისინი ქრისტეს მიმდევრები იყვნენ და ცდილობდნენ მას მიმსგავსებოდნენ თავიანთი ქცევით, საქმეებით, სიტყვით და, ზოგადად, ცხოვრებით. ამ ტერმინს თავიდანვე უფრო მორალური კონოტაცია ჰქონდა ვიდრე წმინდად დოქტრინალური. ამაზე ცხადად მეტყველებს ის ფაქტი, რომ წმინდა მოწამე იუსტინე ფილოსოფოსი II საუკუნის შუა წლებში იმპერატორ ანტონიუს პიუსისადმი მიწერილ თავის პირველ აპოლოგიაში ქრისტიანებად მოიხსენიებს „გონიერი“ ანუ მორალური ცხოვრებით გამორჩეულ ელინებსა და ძველ აღთქმისეულ მართლებს: „ისინი, ვინც გონიერებით იცხოვრა, ქრისტიანები არიან, თუნდაც რომ უღმერთოებად მიიჩნეოდნენ, როგორებიც არიან ელინთა შორის სოკრატე და ჰერაკლიტე და მსგავსი მათნი, ბარბაროსებში კი აბრაამი, ანანია, აზარია, მისაელი, ელია და სხვა მრავალი“ (PG. T. 6; 397, C). თავად ქრისტეც თავის მოწაფეებს ანუ ქრისტიანებს ზნეობრივი კატეგორიებით ახასიათებს; ამბობს, რომ მისი მოწაფეები ურთიერთსიყვარულით გამოიცნობიან და რომ მხოლოდ მას შეუძლია მისი მოწაფე იყოს, ვინც საკუთარ დედ–მამას, და–ძმასა და შვილებს უფრო დაბლა აყენებს, ვიდრე ქრისტეს. ეს იმას ნიშნავს, რომ ქრისტიანად ისეთი ადამიანი იწოდებოდა, რომელიც საკუთარ ცხოვრებას უკავშირებდა ქრისტეს. ქრისტესმიერ ცხოვრებას ადამიანი მისი ღვთაებრიობის რწმენით და მისი სახელით მონათვლით იწყებდა. თუ მონათლული ადამიანი ერეტიკოსი ან სქიზმატიკოსი გახდებოდა, ის ამით აუცილებლობით არ კარგავდა ქრისტიანის სახელს. ქრისტიანის სახელს კარგავდა ის ადამიანი, რომელიც ქრისტეს უარყოფთა და სხვა რელიგიის მიმდევარი ხდებოდა. თვით ტერმინი „მართლმადიდებელი ქრისტიანის“ არსებობის ფაქტი თავისთავად გულისხმობს არამართლმსადიდებელი ქრისტიანების არსებობასაც. ყოველი ადამიანი მხოლოდ საკუთარი ნებით აღიარებს ქრისტეს ღმერთად და იღებს ნათლობას, არავის შეუძლია მას ეს წაართვას, ამიტომაცაა, რომ ეკლესია ქრისტიანის სახელს თვით ჯოჯოხეთში მოხვედრილ ცოდვილებსაც კი არ ართმევს.

როგორც თავად ჩვენი დოკუმენტის პირველივე პარაგრაფი ამცნობს მკითხველს, მართლმადიდებელი ეკლესია არის ერთი, წმინდა, კათოლიკე და სამოციქულო (Cf. პარ. 1) – რაც არის ნიკეა-კონსტანტინოპოლის სარწმუნოების სიმბოლოს ციტირება, რომლის გაცნობისთანავე ქრისტიანმა უწყის, რომ ეკლესია, როგორც ქრისტეს მისტიური სხეული ერთადერთია მისტიური თვალსაზრისით, თუმცა არაერთი წმინდა მამა „ეკლესიის განყოფაზე“ საუბრობს. ამას ვხედავთ მაგალითად ბასილი დიდთან (PG 32, 528), პატრიარქ ტარასიოსთან (Mansi 13, 404A) და სხ. ამ იკონომიური გამოთქმის – „ეკლესიის განყოფა“ – გამოყენება მხოლოდ იმიტომაა შესაძლებელი, რომ ეს წმინდა მამები მათი ეკლესიის გარეთ მდგომ მონათლულ მორწმუნეებს ქრისტიანებად მიიჩნევდნენ.

ანუ მართლმადიდებელი ეკლესია თავისი შეგნებულობით არ იდენტურდება დანარჩენ ქრისტიანულ სამყაროსთან, თუმცა აღიარებს, რომ არსებობს განხეთქილება ქრისტიანებს შორის, და არა მართლმადიდებელთა შორის, როგორც ეს მცდარად გაიგება ზოგიერთის მხრიდან. მართლმადიდებელი ეკლესია დიდ როლს ასრულებს მათი გაერთიანებისათვის თავის წიაღში, რადგან ისაა „ერთი, წმინდა, კათოლიკე და სამოციქულო ეკლესია“; უპირველესად კი სხვადასხვა თეოლოგიური განსხვავებების გადაჭრის მეშვეობით, რადგან ეკლესიის მიზანი ამ სამყაროში მაქსიმე აღმსარებლის სიტყვებით რომ ვთქვათ არის ყოველთა ქრისტეში ერთობის მიღწევა და განხორციელება მათივე ცხონებისათვის (იხ. PG 91, 657D-717C). ამ ერთობის მიღწევისათვის არსებობს დიალოგი, რომელიც მამათა მიერ სხვადასხვა ეპოქებში გამოიყენებოდა ძველი ეკლესიის ცხოვრებაში. ამ დიალოგების მიზანს ნათლად აღწერს კართაგენის (419) 92-ე კანონი: „…გვსურს გავიხაროთ თქვენი (დონატისტები) გამოსწორებით“ და რათა „ჩვენი უფალი ღმერთის შეწევნით ბოლო მოეღოს ძველ ცდომილებას, რომ არ დაიღუპონ კაცთა მოდგმის უძლური სულები და გამოუცდელი ერი ეკლესიის მკრეხელური გაყოფის გამო“. მსგავსად ამბობს იოანე ოქროპირიც: „ისე არაფერი განამწარებს ღმერთს, როგორც ეკლესიის დაყოფა“ (PG 62, 85), რადგან განყოფა ეკლესიოლოგიურად დაღუპვასა და დაცემას იწვევს.

ერთია მართლმადიდებელი ეკლესიის თავისთავადი ერთობა და მეორე მისი მცდელობა უძველესი ეკლესიის შვიდი მსოფლიო კრების ტრადიციის თანახმად, დაკარგული ერთობის აღდგენის მცდელობა ქრისტიანთა შორის და არა მართლმადიდებელთა შორის. ყველასათვის ცნობილი, რომ სქიზმებისა და ერესების ისტორიული არსებობა ვერ ცვლის მართლმადიდებელი ეკლესიის ონტოლოგიურ ერთობასა და იდენტობას, მაგრამ „მოითხოვს“ სქიზმატიკოსებისა და ერეტიკოსების განკურნებას ერთობის აღდგენით. ამ პერსპექტივის შუქზე შეუძლებელია ამ ერთობისკენ სწრაფვის ეჭვის ქვეშ დაყენება, და მით უმეტეს არასწორი განმარტება.
სხვა მხრივ, ცნობილია წმ. კვიპრიანე კართაგენელის მოსაზრება ერეტიკოსთა ნათლობის შესახებ. კვიპრიანე არ აღიარებს არავითარ საიდუმლოს ეკლესიის გარეთ აღსრულებულს. ტრულის მს. კრება კი კვიპრიანეს ამ კანონს წეს-ჩვეულებას უწოდებს და მას არ მიიჩნევს მსოფლიო ეკლესიისათვის აუცილებლად: „…აგრეთვე კვიპრიანესი, აფრიკის ქვეყნის მთავარეპისკოპოსისა და მოწამისა და მასთან ერთად შეკრებილთა მიერ დადგენილი კანონები, რომელთა განწესებანი მარტო მათ სამთავრო ადგილას, მათი ჩვეულების მიხედვითაა დაცული“ (ტრულის მეორე კანონი).

თუკი ეკლესიის გარეთ არაა ნათლობა, მაშინ რატომ ჰქონდა კვიპრიანეს ამ კანონს მხოლოდ ადგილობრივი მნიშვნელობა? თუკი არაა ნათლობა ეკლესიის გარეთ, მაშინ კვიპრიანესეული სავალდებულო ნათლობა შეიძლება უბრალო ჩვეულებად იწოდებოდეს? ან კვიპრიანეს დოგმატური მოსაზრებები ასევე ჩვეულებად იქნეს წოდებული მსოფლიო კრების მიერ? მაგრამ რამდენადაც წმ. კვიპრიანეს ეს განსაკუთრებულობა არ იქნა მიღებული ეკლესიის მიერ, ამიტომაც წმინდა კანონებმა განსაზღვრეს ერეტიკოსებიდან მოსულთაგან ვინ უნდა მოინათლოს და ვინ არა. ის, რომ ქრისტეს ეკლესია არის ერთი, არ ნიშნავს იმას, რომ ქრისტიანული სამყარო არაა განყოფილი და არ არღვევს ქრისტეს მცნებას „რათა ყველა ერთ ვიყოთ“. სხვაა ეკლესიის ონტოლოგიური ერთობა, რაც ქრისტეს ეკლესიის თვისებებში გამოიხატება (ერთი, წმინდა, კათოლიკე და სამოციქულო), და სხვა ისტორიული ფაქტი ეკლესიის კანონიკური ჩარჩოების გარეთ არსებული ქრისტიანული ერთობები, რომელთაც დღეს ჰეტეროდოქსებს ვუწოდებთ. განა ბასილი დიდი ეკლესიას არ ამბობს მრავალ ნაწილად დაყოფილს?* (PG 32, 528). პატრიარქი ტარასიოსი ამბობს: „ ვხედავ ჩვენი ღმერთის ქრისტეს კლდეზე დაფუძნებულ ეკლესიას განყოფილს და დაყოფილს…და აღმოსავლეთის თანამორწმუნე ქრისტიანებს სხვაგვარად“ (Mansi 13, 404A). მარკოზ ევგენიკოსი ფერარაში ჩასვლისას ამბობდა: „დღეს ქრისტეს სხეულის წევრები, მრავალი წლის განმავლობაში განყოფილნი და განხეთქილებაში მყოფნი, ერთმანეთში გაერთიანებისაკენ ისწრაფვიან. არ ისათნოვებს ქრისტე ღმერთი-ეკლესიის თავი დაყოფილ სხეულს…“ (ეს არის ლიბელოსი, რომელიც მისცა მარკოზ ევგენიკოსმა რომაელთა მეფესა და ლათინთა პაპს მართლმადიდებლების მხრიდან, მართლმადიდებელი ეკლესიის დიდი სვინაქსარი, ათენი 1994, 628). ასევე ცნობილია, რომ მარკოზ ეფესელი რომის ეკლესიას უწოდებს ”და” ეკლესიას (იხ. J. Gill, Concilium Florentinum Documenta et Scriptores. Editum Concilio et Impensis Pontificii Instituti Orientalium Studiorum, Series B, Rom 1953, 52).

სამწუხაროა, რომ საქართველოში (და სხვაგანაც) არსებობენ თვით ისეთი თეოლოგებიც კი, რომელთა აზრით თვითდასახელება – „ქრისტიანი“ მხოლოდ მართლმადიდებლებს მიემართება. ეს შეხედულება, როგორც ვნახეთ, ეწინააღმდეგება ამ სიტყვის ეტიმოლოგიას, მისი ყოფითი, სამეცნიერო და თეოლოგიური გამოყენების ისტორიულ და თანამედროვე პრაქტიკას, წმინდა მამების ნაწერებს და საღ აზრსაც კი. ასეთ შემთხვევაში მართებულია გავიხსენოთ წმ. ილარიონ პიქტივიელის სიტყვები, მიმართული ეპისკოპოსთა კრებულისადმი: „გევედრებით, იქ, სადაც არის მშვიდობა ცნობიერებისა ნუ დაუთმობთ ადგილს ეჭვთა კონფლქტებს, გარწმუნებთ, სხვა არაფერი მალაპარაკებს თვნიერ ერთობის სიყვარულისა. ნამდვილად უადგილოა, გეშინოდეს ერთი სიტყვის (ტერმინის) საფრთხისა, როდესაც ამ სიტყვით გამოხატული რეალობა პრობლემებს არ ქმნის“ (De Synodis, PL 10, 534-546).

წმინდა პავლე მოციქულის სახელობის მართლმადიდებლური ღვთისმეტყველების ცენტრი

სტატია აღებულია საიტიდან orthodoxtheologe.ge